کلات‌ ها؛ راهکار طلایی برای جذب ریزمغذی‌ ها و افزایش بهره‌ وری در کشاورزی

نویسنده: مسعود مطلب نژاد ( مدیر فنی شرکت پرگاس شیمی ایرانیان )

۹ مهر ۱۴۰۴
بدون نظر

کلات‌ ها کلید طلایی بهره‌ وری؛ راهکاری علمی برای غلبه بر چالش جذب ریزمغذی‌ ها

مشکل جذب ریزمغذی‌ ها در خاک‌ های آهکی و قلیایی

خاک ممکن است حاوی مقادیر کافی از عناصر ریزمغذی باشد، اما شرایط شیمیایی مانند pH بالا باعث میشود این عناصر به شکل‌ های غیرقابل جذب تثبیت شوند. در نتیجه، گیاهان در میان انبوهی از مواد مغذی، عملاً گرسنه باقی میمانند و علائم کمبود مانند زردی برگ‌ های جوان (کلروز)، توقف رشد، ریزش گل و میوه و در نهایت کاهش کمی و کیفی محصول را نشان میدهند.

علائم کمبود ریزمغذی‌ ها

زردی برگ‌های جوان (کلروز)
توقف رشد رویشی و توسعه ساقه‌ ها
ریزش گل‌ ها و میوه‌ ها

پیامدهای اقتصادی و کاهش کیفیت محصول

کمبود عناصر ریزمغذی یکی از مهم‌ ترین موانع دستیابی به حداکثر پتانسیل ژنتیکی محصولات کشاورزی است. این مشکل به‌ ویژه در خاک‌ های آهکی و قلیایی ایران شایع است و باعث می‌ شود سرمایه‌ گذاری‌ های کلان بر روی کود و آب بی‌ ثمر و پرهزینه شوند. روش‌ های سنتی مانند مصرف بیش از حد کودهای معمولی، علاوه بر هزینه بالا، منجر به تثبیت کود در خاک و یا شستشوی آن و آلودگی خاک و آب‌ های زیرزمینی می‌ شوند.

کلات چیست و چگونه کار میکند؟

ناجی جذب عناصر

کلات (Chelate) از واژه یونانی Chele به معنای چنگال گرفته شده است. یک مولکول کلات مانند یک چنگال یا بازوی رباتیک کارآمد عمل میکند. این مولکول از یک لیگاند آلی (یک ماده نگهدارنده) تشکیل شده که قادر است یک یون فلزی (مانند ⁺Fe²⁺, Zn²) را احاطه کرده و با تشکیل پیوندهای مستحکم، یک کمپلکس پایه ایجاد کند.

جذب عناصر توسط گیاه : ریشه و برگ

کلات‌ ها این انعطاف‌ پذیری را دارند که از دو مسیر مختلف برای تغذیه گیاه به کار روند:

1- کاربرد خاکی (Soil Application): استراتژی بلندمدت

این روش برای تأمین نیاز گیاه و اصلاح کمبودهای مزمن خاک ایده‌آل است. کلات‌ها عناصر را در ناحیه ریشه در دسترس گیاه قرار می‌دهند و سلامت سیستم ریشه و بنیه گیاه را به طور اساسی تقویت می‌کند. این روش بازدهی نهایی محصول را به حداکثر می‌رساند.

مکانیسم اثر در خاک

جستجو و رهاسازی (Search & Release) : مولکول کلات در خاک به حرکت در می‌ آید و به دنبال یون‌ های فلزی تثبیت شده می‌ گردد. هنگامی که به یک ذره اکسید آهن غیرقابل جذب میرسد، یون آهن را از آن جدا کرده و پیوند تشکیل میدهد.
حفاظت و انتقال (Protection & Transport) : پس از ایجاد پیوند با یون فلزی، کلات از آن در برابر عوامل تثبیت‌ کننده در خاک (به‌ ویژه یون‌ های ⁻OH در خاک‌ های قلیایی) محافظت می‌ کند. این کمپلکس پایدار (کلات – فلز) به‌ راحتی در محلول خاک حرکت کرده و خود را به ریشه گیاه میرساند.
جذب عناصر (Element absorption) : در نزدیکی ریشه، گیاه با ایجاد تغییرات شیمیایی موضعی (مانند ترشح ⁺H برای کاهش pH)، یون فلز را از کلات خارج کرده و آن را جذب میکند. برخی کلات‌ ها نیز به طور مستقیم و از طریق انتقالگرهای خاص جذب میشوند (Schenkeveld et al., 2014).

2- محلول‌ پاشی (Foliar Application): استراتژی سریع و نجات‌ بخش

زمانی که علائم کمبود به‌ صورت ناگهانی ظاهر میشوند (مثلاً پس از یک تنش دمایی، بارندگی شدید، خشکی)، محلول‌ پاشی کودهای کلات‌ باعث کاهش سریع علایم کمبود خواهد شد.

مکانیسم جذب از برگ

نفوذ (Penetration): کمپلکس کلات – فلز از طریق روزنه‌ های برگ و یا به‌صورت مستقیم از طریق کوتیکول نفوذ میکند.
تجزیه و جذب (Decomposition & Uptake): درون برگ، pH معمولاً کمی اسیدی است. همچنین، گیاه آنزیم‌ هایی ترشح میکند که میتوانند پیوند بین کلات و فلز را تخریب کنند بنابراین یون فلز توسط سلول‌ های برگ جذب و بلافاصله در فرایندهای متابولیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
انتقال درون گیاه (Translocation): برخی از کلات‌ های پیشرفته (مانند کلات‌ های مبتنی بر آمینواسیدها و EDDHA) به‌ قدری پایدار و کوچک ‌مولکول هستند که میتوانند براحتی در آوندهای آبکش حرکت کرده و به نقاط مختلف گیاه (حتی ریشه) انتقال یابند. لی و همکاران (۲۰۱۸) گزارش کردند که کلات‌ های روی مبتنی بر آمینواسیدها، در مقایسه با فرم‌ های غیر کلاته، نفوذ و جذب بسیار بهتری در برگ گندم داشتند و کارایی مصرف روی را تا ۵۰ درصد افزایش دادند (Li et al., 2018).

ترکیب این دو روش (کاربرد خاکی به‌ عنوان پایه و محلول‌ پاشی به‌عنوان مکمل در مراحل بحرانی) یک استراتژی تغذیه‌ ای کامل را ایجاد می‌ کند که هیچ کمبودی را برای گیاه باقی نمی‌ گذارد.

معرفی کلات‌ های برتر و کاربرد آن‌ ها

همه کلات‌ ها عملکرد یکسانی ندارند. انتخاب نوع کلات به عنصر هدف و pH خاک بستگی دارد.

کلات EDDHA : قدرتمندترین کلات برای خاک‌ های بسیار قلیایی ( pH>7.5 ) بوده و پایداری بسیار بالایی دارد که برای رفع کلروز آهن گزینه بسیار مناسبی است.
کلات EDTA: برای ریز مغذی‌ های آهن، روی، منگنز و مس در خاک‌ های با pH خنثی تا کمی قلیایی مناسب است.
کلات‌ های آمینواسید: جدیدترین نسل کلات‌ ها هستند که هم به‌ عنوان کلات عمل می‌ کنند و هم به‌ عنوان یک محرک زیستی (Biostimulant) متابولیسم گیاه را تحریک می‌ کنند و جذب برگی بسیار بالایی دارند.
کلات‌ های سیترات و فولویک: طبیعی و سازگار با محیط‌ زیست هستند و برای کشاورزی ارگانیک گزینه مناسبی محسوب می‌ شوند.

چرا از کودهای کلات استفاده کنیم؟

بازدهی فوق‌ العاده: در کودهای غیرکلاته، گاهی کمتر از ۵ درصد عنصر مصرفی توسط گیاه جذب می‌ شود. درحالی‌ که در کلات‌ ها ۹۰ درصد یا بیشتر عنصر مصرفی توسط گیاه جذب می‌ شود. بنابراین برای رساندن یک واحد عنصر به گیاه، به مقدار بسیار کمتری کود نیاز است.
اثرگذاری سریع و قابل مشاهده: به‌ ویژه در محلول‌ پاشی اثرات کمبود سریعاً کاهش یافته و در عرض چند روز برطرف می‌ شود به‌ عنوان مثال چند روز پس از محلول‌ پاشی می‌ توان شاهد بهبود رشد و سبز شدن مجدد برگ‌ ها بود.
حفظ منابع و پایداری: با کاهش مصرف کود، از آلودگی خاک و آب‌ های زیرزمینی جلوگیری می‌ شود.

سخن نهایی در مورد مصرف کودهای کلات:

کلات‌ ها با مکانیسم‌ های هوشمند خود، مشکل تثبیت عناصر در خاک را حل کرده و راهی سریع و کارآمد برای جذب از طریق برگ فراهم می‌ آورند. آنها تنها راهکار علمی و عملی برای غلبه بر محدودیت‌ های خاک‌ های آهکی و قلیایی هستند. استفاده از کودهای کلات دیگر یک انتخاب نیست، بلکه یک ضرورت در کشاورزی پیشرفته و اقتصادی است. این تکنولوژی راهی برای دستیابی به حداکثر پتانسیل ژنتیکی محصول، کاهش هزینه‌ های نهاده و افزایش سودآوری نهایی است. با انتخاب نوع صحیح کلات و روش کاربرد بهینه، می‌ توانید بر چالش ریز مغذی‌ ها غلبه کرده و محصول خوبی را برداشت کنید.

شرکت پرگاس شیمی ایرانیان، با بهره‌ گیری از دانش روز و فناوری‌ های پیشرفته، مفتخر است مجموعه کاملی از کودهای کلاته باکیفیت را جهت پاسخگویی به‌ تمامی نیازهای تغذیه‌ ای محصولات کشاورزی ارائه نماید.

Reference:

Schenkeveld, W. D. C., Schindlegger, E., Fischer, L. (2014). Geochemical processes constraining iron uptake in strategy II plants. Frontiers in Plant Science, 5, 276.
Fernández, V., Eichert, López-Casado, G., Heredia-Guerrero, Abadía, A. (2008). Leaf structural changes associated with iron deficiency in peach (Prunus persica L. Batsch). Scientia Horticulturae, 150, 1-6.
Li, Y., Zhang, W., Xu, W., Fan, X., & Luo, C. (2018). The effects of amino acid-based zinc chelate on zinc absorption and translocation in wheat. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 66(23), 5766-5773.
Lucena, J. J. (2003). Fe chelates for remediation of Fe deficiency in strategy I plants. Journal of Plant Nutrition, 26(10-11), 1969-1984.