کمبود عناصر غذایی به معنای دسترسی محدود گیاه به عناصر غذایی ضروری پرمصرف و کم مصرف بوده که باعث اختلال در رشد و نمو گیاه و کاهش عملکرد محصول می شود. گیاهان در مراحل مختلف فنولوژیکی به عناصر غذایی مختلف در حجم های معین برای رشد مناسب نیاز دارند که در صورت تامین نشدن آن گیاه با کمبود مواد غذایی مواجه خواهد شد.
کمبود عناصر غذایی علت اصلی کاهش رشد گیاه می باشد که اغلب منجر به کاهش عملکرد محصول می شود. نیاز گیاهان به عناصر غذایی درشت مغذی (پرمصرف) و ریز مغذی (کم مصرف) را میتوان از روی علائم ظاهری تشخیص داد و با شناسایی سریع، کمبود عناصر غذایی را برطرف کرد و از کاهش عملکرد جلوگیری کرد.
علائم کمبود عناصر مختلف می تواند مشابه باشند، بنابراین درک اینکه گیاه دچار کمبود کدام عنصر یا عناصر می باشد بسیار مهم خواهد بود.
برای مطالعه ی تخصصی تر دربارهی استفاده از کلات ها برای بهبود جذب ریزمغذی ها در گیاهان میتوانید به این مقاله مراجعه کنید.
کمبود عناصر غذایی در خاک های فقیر اتفاق می افتد با این حال، گیاهان ممکن است قادر به جذب عناصر غذایی مورد نیاز حتی زمانی که خاک غنی است نباشند.
شناسایی کمبود عناصر غذایی گیاهان می تواند به روش های زیر صورت گیرد:
گیاهان عناصر شیمیایی مختلف را از هوا، آب و خاک دریافت کرده که نقش مهمی در رشد گیاهان ایفا می کنند. این عناصر غذایی بر اساس مقدار نسبی نیاز گیاه به آنها در سه گروه کلی مواد مغذی اولیه، مواد مغذی ثانویه و ریزمغذی ها تقسیم بندی می شوند.
گیاهان به مقادیر زیادی از این عناصر در دوره رشد خود نیاز دارد. این عناصر شامل نیتروژن (N)، فسفر (P) و پتاسیم (K) می باشند.
نیتروژن جز عناصر غذایی متحرک می باشد و گیاه می تواند نیتروژن را از بافت های مسن تر به بافت های جوان تر منتقل کند، بنابراین علائم کمبود نیتروژن ابتدا در برگ های قدیمی تر ظاهر می شود.
می توان از کودهای اوره، اوره فسفات، آمونیوم سولفات، آمونیوم نیترات، پتاسیم نیترات، کلسیم نیترات، مونو آمونیوم فسفات و دی آمونیوم فسفات برای تامین نیتروژن و جلوگیری از علائم کمبود آن استفاده کرد.
فسفر جز عناصر غذایی متحرک در گیاهان است و علائم کمبود آن ابتدا در برگ های بالغ مشاهده می شود.
پتاسیم جز عناصر غذایی متحرک در گیاهان است و علائم کمبود آن ابتدا در برگ های پیر مشاهده می شود.
در مقایسه با گروه اول که در بالا عنوان شد گیاهان به مقادیر کمتری از این عناصر نیاز دارند که شامل عناصر کلسیم (Ca)، گوگرد (S) و منیزیم (Mg) می باشد.
گوگرد جز عناصر غذایی متحرک بوده و علائم کمبود آن ابتدا در برگ های پیرتر مشاهده می شود. علائم کمبود این عنصر مشابه نیتروژن می باشد.
کودهای شیمیایی حاوی گوگرد مانند سولفات آمونیوم، سولفات پتاسیم و کود گوگرد مایع برای رفع کمبود گوگرد قابل استفاده می باشد.
کلسیم هنگامی که جذب گیاه می شود تحرک زیادی ندارد بنابراین علائم کمبود آن ابتدا در برگ ها و شاخه های جوان مشاهده می شود به همین دلیل تامین کلسیم به ویژه در دوره های رشد سریع گیاهان بسیار مهم است.
تامین کلسیم کافی همراه با سایر عناصر غذایی منجر به رشد یکنواخت شاخه ها، برگ ها و گل ها شده که در نهایت کیفیت محصول را افزایش می دهد.
کمبود منیزیم ابتدا در برگ های پایین تر و مسن تر ظاهر می شود زیرا منیزیم جز عناصر متحرک بوده و در داخل گیاه جابجا می شود.
کمبود منیزیم عمدتا در خاک های شنی اسیدی و در مناطقی که میزان بارندگی زیاد است رخ می دهد. گاهی اوقات عدم تعادل بین کلسیم، پتاسیم و منیزیم ممکن است کمبود منیزیم را افزایش دهد.
این عناصر شامل مس (Cu)، آهن (Fe)، مولیبدن (Mo)، روی (Zn)، بور (B) و منگنز (Mn) می باشند که به اندازه عناصر درشت مغذی ضروری هستند اما گیاهان به مقادیر کمتری از آنها برای رشد مناسب نیاز دارند. کمبود این عناصر را می توان از طریق مشاهده علائمی که بر روی برگ های جدید یا قدیمی تر ایجاد می شود تشخیص داد. علایم کمبود آهن، روی، بور، منگنز و مس معمولا در برگ های جدید مشاهده می شود در حالی که علائم کمبود مولیبدن در برگ های بالغ مشاهده می شود.
کمبود این عنصر در خاک های شنی، pH اسیدی یا قلیایی، سطوح بیش از حد فسفر و آهن خاک که مانع جذب مس توسط گیاهان می شود مشاهده خواهد شد.
گیاهان به مس زیادی نیاز ندارند، بنابراین استفاده از محلول پاشی کودهای حاوی مس برای تامین مس مورد نیاز و جلوگیری از کمبود آن مناسب خواهد بود. کمبود مس ابتدا در برگ های جدیدتر و نقاط رشد تأثیر می گذارد.
آهن یک عنصر بسیار مهم تشکیل دهنده ساختمان کلروفیل در گیاهان می باشد، همچنین گیاهان از آهن برای سنتز آنزیم ها و پروتئین ها استفاده می کنند، بنابراین کمبود آن بر رشد تأثیر می گذارد.
کمبود آهن معمولاً به دلیل pH بالای خاک (بالای 7) ، کمبود جذب توسط ریشه ها به علت رشد ضعیف ریشه ها در خاک های فشرده و یا بیماری ریشه و کوددهی بیش از حد فسفر ایجاد می شود. برای رفع سریع علائم کمبود آهن می توان از اسپری کودهای کلات آهن شده استفاده کرد.
عنصر مولیبدن در گیاه متحرک می باشد بنابراین علائم کمبود آن ابتدا در برگ های بالغ مشاهده می شود. نکته قابل توجه در مورد مولیبدن این است که علائم ظاهری کمبود آن شباهت زیادی به آثار کمبود نیتروژن در گیاهان دارد.
کمبود مولیبدن معمولاً در خاک های اسیدی (PH کمتر از 5.5) مشاهده می شود. استفاده از کودهای تک عنصری مولیبدن و کودهای حاوی عناصر ریزمغذی راه حل مناسبی برای درمان کمبود مولیبدن و سایر عناصر کم مصرف در گیاهان می باشد.
عنصر روی در گیاه کمی متحرک است ولی در خاک کاملا جا به جا می شود.
کمبود روی در گیاه عمدتاً در خاک های شنی با pH بالای 6.5 یا در خاک هایی که اخیراً از آهک استفاده شده رخ می دهد.
کمبود آهن و منگنز مشابه هم بوده ولی بر خلاف کمبود آهن، در شرایط کمبود منگنز قسمت نوک و حاشیه برگ ها به صورت سبز باقی می ماند. علائم کمبود معمولاً در قسمت های بالای گیاه و برگ های جوان مشاهده می شود.
اگر pH خاک بیشتر از 7 باشد آثار کمبود مشاهده خواهد شد بنابراین حفظ pH خاک بین 5.5 تا 6.5 دسترسی کافی به منگنز را تضمین می کند و از کمبود آن جلوگیری می کند.
بور از عناصر کم مصرف می باشد که آثار کمبود آن ابتدا در برگ ها و شاخساره های جوان بروز می کند بنابراین یک عنصر کم تحرک می باشد.
با توجه به موارد بیان شده در مورد آثار و علائم ظاهری کمبود عناصر ضروری مورد نیاز گیاهان، شناسایی این علائم در تشخیص سریع تر کمبود عناصر به ما کمک خواهد کرد هرچند باید این نکته را مد نظر داشت که بهترین راه برای تشخیص کمبود عناصر مورد نیاز گیاهان انجام آزمون خاک و آب می باشد که بر اساس آن بتوان برنامه غذایی مناسبی را با توجه به محیط کشت و رشد محصول تهیه کرد.
پرگاس شیمی پیشرو در صنعت کشاورزی کشور
